Türkiye ile Yabancı Devletler Arasında Sözleşme İhlaline Dair Dava Örnekleri

Uluslararası Sözleşme İhlalleri ve Devletin Hukuki Sorumluluğu 

Uluslararası hukuk düzeninde devletler ve uluslararası organizasyonlar arasındaki ilişkiler, yazılı antlaşmalar ve sözleşmelerle yönetilir. Bu metinler, 1969 Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi’nde yer alan "Ahde Vefa" (Pacta Sunt Servanda) ilkesi uyarınca tarafları bağlar. Ancak bir devletin, uluslararası bir sözleşmeden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemesi, sadece diplomatik bir kriz değil, aynı zamanda ciddi hukuki müeyyideleri olan bir "Uluslararası Yükümlülük İhlali" teşkil eder. 2026 yılı küresel ticaret ve yatırım ekosisteminde, bu ihlallere karşı başvurulacak yargı yolları; devletlerin egemenlik hakları ile yatırımcıların mülkiyet hakları arasındaki hassas dengede şekillenmektedir.

---

1. Uluslararası Hukukta Sözleşme İhlali ve Devletin Sorumluluğu

Uluslararası sözleşmelerin ihlali, devletin yargı yetkisi içindeki bir eylemi veya ihmali sonucunda ortaya çıkabilir. Bu ihlaller genellikle şu başlıklar altında kristalize olur:

• Doğrudan veya Dolaylı Kamulaştırma (Expropriation): Yabancı bir yatırımcının varlıklarına veya işletme kontrolüne devlet tarafından tazminatsız el konulması.

• Adil ve Hakkaniyetli Muamele (FET) İhlali: Devletin, yabancı yatırımcıya karşı şeffaf olmayan, ayrımcı veya keyfi idari işlemler tesis etmesi.

• Ticari ve Gümrük Anlaşmalarına Aykırılık: İkili veya çok taraflı ticaret anlaşmalarında öngörülen gümrük tarifelerinin veya kotaların mütekabiliyet ilkesine aykırı olarak değiştirilmesi.

• Diplomatik ve Konsolosluk Dokunulmazlığı İhlalleri: Viyana Sözleşmeleri uyarınca koruma altında olan misyonların haklarının ihlal edilmesi.

---

2. Yatırımcı-Devlet Tahkimi: ICSID ve BIT Mekanizmaları

Türkiye’nin taraf olduğu 80’den fazla İkili Yatırım Anlaşması (BIT), yabancı yatırımcılara ev sahibi devletin mahkemelerine gitmeksizin uluslararası bir merciye başvurma hakkı tanır.

• ICSID (Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıkları çözüm Merkezi): Dünya Bankası bünyesinde faaliyet gösteren bu merkez, devletler ile yabancı yatırımcılar arasındaki uyuşmazlıklarda uzmanlaşmıştır.

• Tahkim Şartı: Bir sözleşmede ICSID veya UNCITRAL tahkim şartının bulunması, devletin yargı bağışıklığından bu uyuşmazlık özelinde feragat ettiği anlamına gelir.

• Kararların Kesinliği: ICSID kararları nihaidir; ulusal mahkemelerin bu kararları esastan denetleme yetkisi yoktur. Karar, taraf devletlerin tamamında bir mahkeme ilamı gibi doğrudan icra edilebilir.

---

3. Devletlerarası Yargı: Uluslararası Adalet Divanı (ICJ)

Bireylerin veya şirketlerin taraf olamadığı, sadece devletlerin birbirine karşı dava açabildiği en üst hukuki merci Uluslararası Adalet Divanı'dır (Lahey).

• Yargı Yetkisi: Divan’ın bir uyuşmazlığa bakabilmesi için tarafların bu yetkiyi açıkça kabul etmiş olması veya ihlal edilen antlaşmada ICJ’nin yetkili kılınmış olması gerekir.

• Konular: Genellikle deniz yetki alanları, sınır uyuşmazlıkları veya çok taraflı antlaşmaların (örn: Soykırım Sözleşmesi, Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi) yorumlanması ve ihlali bu divanın konusudur.

---

4. Ticari Tahkim ve Kararların Türkiye'de Tenfizi

Devletlerin ticari iştirakleri (KİT’ler veya kamu şirketleri) ile özel şirketler arasındaki sözleşme ihlalleri genellikle ICC (Milletlerarası Ticaret Odası) veya LCIA (Londra Uluslararası Tahkim Mahkemesi) gibi kurumlarda çözülür.

• New York Konvansiyonu: 1958 tarihli bu sözleşme, yabancı bir ülkede verilen tahkim kararının Türkiye’de (veya 160'tan fazla ülkede) geçerli olmasını sağlar.

• Tenfiz Davası: Yabancı bir tahkim kararının Türkiye'de icra edilebilmesi için MöHUK (5718 Sayılı Kanun) uyarınca Asliye Ticaret Mahkemelerinde tenfiz edilmesi gerekir. Mahkeme, bu aşamada uyuşmazlığın esasına giremez; sadece kararın Kamu Düzenine aykırı olup olmadığını ve savunma haklarına uyulup uyulmadığını denetler.

---

5. Egemenlik Bağışıklığı (Sovereign Immunity) Engeli

Uluslararası davalarda en teknik konu, bir devletin başka bir devletin mahkemelerinde yargılanıp yargılanamayacağıdır.

• Egemenlik Hakkı: Devletler, egemenlik haklarını kullandıkları (Acta Jure Imperii) eylemler nedeniyle yargı bağışıklığına sahiptir.

• Ticari İşlemler: Ancak bir devlet, özel bir hukuk kişisi gibi ticari faaliyette bulunuyorsa (Acta Jure Gestionis), bu bağışıklık genellikle ortadan kalkar ve devlet aleyhine dava ikame edilebilir.

---

Sık Sorulan Sorular 

Soru: Yabancı bir devletin Türkiye'deki taşınmazlarını haczettirebilir miyim? Cevap: Bu durum devlet bağışıklığına takılır. Diplomatik amaçla kullanılan (Elçilik binası gibi) taşınmazlar haczedilemez. Ancak ticari amaçla kullanılan varlıklar üzerine haciz konulması uluslararası hukukta teknik bir sürece tabidir.

Soru: Sözleşmede tahkim şartı yoksa ne olur? Cevap: Bu durumda uyuşmazlık ya ev sahibi devletin ulusal mahkemelerinde görülür ya da devletlerarası "diplomatik himaye" yoluyla çözülmeye çalışılır. Ancak yatırımcı için en güvenli yol, sözleşmeye açık bir tahkim şartı eklemektir.

---

Sonuç ve Değerlendirme

Uluslararası sözleşme ihlalleri, hukuki teknik bilgiyi diplomatik strateji ile birleştirmeyi gerektiren süreçlerdir. 2026 yılı hukuk dünyasında, devletlerin egemenlik hakları ile küresel sermayenin korunması arasındaki denge; şeffaf tahkim süreçleri ve New York Konvansiyonu’nun etkin uygulanmasıyla sağlanmaktadır. Hak kaybına uğramamak, uzun sürebilecek tahkim süreçlerini doğru yönetmek ve özellikle "Tenfiz" aşamasında kamu düzeni engeline takılmamak adına uluslararası hukuk alanında yetkinliği olan profesyonellerden destek alınması stratejik bir gerekliliktir.

---

Yasal Uyarı (Disclaimer): Bu içerik, Viyana Sözleşmeleri, ICSID Konvansiyonu ve MöHUK hükümleri çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki mütalaa teşkil etmez. Uluslararası uyuşmazlıklar; antlaşma metinlerine, devletlerin yargı bağışıklığına ve taraf olunan ikili anlaşmalara göre her vakada yargı makamlarınca özel olarak takdir edilir. Hak kaybı yaşanmaması için bir avukat ile çalışılması tavsiye edilir.

Kartal Uluslararası Dava Avukatı

---